Öykü Konya
Psikoloji, Aile Danışmanlığı
1. Erken Dönem Uyumsuz Şemalar (Early Maladaptive Schemas - EMS)
Bu şemalar, çocukluk ve ergenlik döneminde gelişir ve bireyin yaşamı boyunca devam edebilir. Genellikle temel duygusal ihtiyaçların karşılanmaması sonucu ortaya çıkar.
18 Temel Şema ve Açıklamaları:
A. Ayrılma ve Reddedilme Alanı
Bu alandaki şemalar, başkalarına güvenememe ve duygusal bağ kuramama ile ilgilidir.
- Terk Edilme/İstikrarsızlık: Sevilen kişilerin onları terk edeceğine veya istikrarsız olduklarına dair inanç.
- Duygusal Yoksunluk: Sevgi, ilgi veya anlayış gibi duygusal ihtiyaçların karşılanmayacağına dair beklenti.
- Kusurluluk/Utanç: Kişinin kendisini değersiz, kusurlu ve sevilmeye layık olmadığını hissetmesi.
- Sosyal İzolasyon/Yabancılaşma: Topluma ait olamama, dışlanmış hissetme.
B. Zedelenmiş Özerklik ve Performans Alanı
Bireyin bağımsızlık ve yeterlilik hislerini etkiler.
- Bağımlılık/Yetersizlik: Günlük görevleri başaramayacağına inanma.
- Zarar Görme/Kötüye Kullanılma: Başkalarının zarar vereceği korkusu.
- Birleşme/Gelişmemiş Benlik: Aşırı bağımlılık ve bireyselleşme sorunu.
- Başarısızlık: Başarısız olacağına ve yetersiz olduğuna dair derin inanç.
C. Zedelenmiş Sınırlar Alanı
Kişinin sınır koyma ve başkalarının haklarına saygı duyma becerisini etkiler.
- Haklılık/Büyüklenmecilik: Özel haklara sahip olduğunu düşünmek.
- Yetersiz Özdenetim: Dürtü kontrolü eksikliği, anında haz alma ihtiyacı.
D. Diğerlerine Yönelimlilik Alanı
Başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarından önde tutmakla ilişkilidir.
- Başkalarının Onayını Arama: Sürekli başkalarının onayını ve takdirini aramak.
- Aşırı Fedakârlık: Kendi ihtiyaçlarını ihmal ederek başkalarının ihtiyaçlarına odaklanmak.
- Kendini Küçük Görme: Duygularını ve ihtiyaçlarını önemsiz görmek.
E. Aşırı Dikkat ve Katılık Alanı
Mükemmeliyetçilik ve katı kurallar bu alanda yer alır.
- Mükemmeliyetçilik/Yüksek Standartlar: Hata yapmaktan korkma, aşırı mükemmeliyetçilik.
- Negatiflik/Pesimizm: Sürekli kötü şeyler olacağına dair beklenti.
- Duyguların Bastırılması: Duyguları ifade etmekten kaçınmak.
- Cezalandırıcılık: Hata yapanlara karşı aşırı eleştirel ve cezalandırıcı olmak.
- Katı Kurallar: Esneklikten yoksun, katı yaşam kurallarına sıkı sıkıya bağlılık.
2. Başa Çıkma Tarzları (Coping Styles)
Bireyler, bu şemalarla başa çıkmak için üç temel strateji geliştirir:
- Teslim Olma (Surrender): Şemaya boyun eğmek. Örneğin, kusurluluk şeması olan biri sürekli kendini değersiz hissettiği ilişkiler seçebilir.
- Kaçınma (Avoidance): Şemayı tetikleyebilecek durumlardan kaçınmak. Örneğin, reddedilme korkusu olan biri yakın ilişkiler kurmaktan kaçınabilir.
- Aşırı Telafi (Overcompensation): Şemanın tam tersini yapmaya çalışmak. Örneğin, yetersizlik hisseden biri aşırı başarı odaklı olabilir.
3. Şema Modları (Schema Modes)
Modlar, bireyin belirli bir anda içinde bulunduğu duygu-düşünce-davranış durumudur.
Mod Türleri:
• Çocuk Modları:
Yaralı Çocuk: Üzgün, yalnız, korkmuş hisseder.
Öfkeli Çocuk: Sinirli ve kontrolsüz öfke patlamaları yaşar.
• Ebeveyn Modları:
Cezalandırıcı Ebeveyn: Aşırı eleştirel, hatalara karşı hoşgörüsüzdür.
Talepkâr Ebeveyn: Sürekli mükemmel olmayı bekler.
• Başa Çıkma Modları:
Duygusal Kaçınan: Duygusal bağ kurmaktan kaçınır.
Aşırı Telafi Edici: Güçlü görünmek için abartılı davranır.
• Sağlıklı Yetişkin Modu: Duyguları dengeler, şemaları yönetir. Terapi sürecinde güçlendirilmesi hedeflenen mod budur.
4. Terapi Teknikleri
• Bilişsel Teknikler:
Şemaların mantıksal sorgulanması.
İnanç sistemlerinin yeniden yapılandırılması.
• Deneyimsel Teknikler:
Görselleştirme (Imagery Rescripting): Travmatik anıları güvenli bir şekilde yeniden işlemek.
Boş Sandalye Tekniği: İçsel çatışmaların dramatize edilmesiyle yüzleşmek.
• Davranışsal Müdahaleler:
Sağlıklı alışkanlıklar geliştirme.
Güvenli bağlar kurma becerilerini güçlendirme.
5. Araştırma ve Etkililik
• Borderline Kişilik Bozukluğu: Şema terapisi, geleneksel DBT’den daha etkili bulunmuştur (Giesen-Bloo et al., 2006).
• Depresyon ve Anksiyete: Kronik depresyonda bilişsel terapiye göre daha kalıcı iyileşmeler sağlanmıştır.
• Metaanalizler: Şema terapisi, kişilik bozuklukları üzerinde etkili bulunmuş, semptomları %60’a kadar azaltmıştır.
Bu makalenin DoktorTakvimi web sitesinde yayımlanması, yazarın açık izniyle yapılmaktadır. Web sitesindeki tüm içerikler, fikri ve sınai mülkiyet mevzuatı kapsamında uygun şekilde korunmaktadır.
DocPlanner Teknoloji A.Ş. web sitesi tıbbi tavsiye sunmaz. Bu sayfanın içeriği, metinler, grafikler, görseller ve diğer materyaller de dahil olmak üzere, yalnızca bilgilendirme amacıyla oluşturulmuştur ve tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavinin yerini almak amacı taşımaz. Herhangi bir sağlık sorununuzla ilgili şüpheniz varsa, bir uzmana danışınız.
DocPlanner Teknoloji A.Ş.
E-5 Karayolu, Esentepe Mahallesi, Lapis Han, No:25 D:102-103-120
Kartal İstanbul, Türkiye